Cảm thức vũ trụ của người xưa qua hình tượng Chử Đồng Tử
"Đến Chử Đồng Tử, chân dung con người hiện lên với tầm vóc kiến tạo văn minh. Từ chàng trai nghèo giữa thiên nhiên, chàng cùng công chúa Tiên Dung dạy dân làm ăn, rồi dựng lên tòa thành nguy nga giữa đầm lầy. Cả nhà cùng bay lên trời sau khi tòa thành biến mất cho thấy con người có thể thăng hoa, hòa nhập vào vũ trụ ở tầng bậc cao hơn."
Theo Báo Công an Nhân dân
Khám phá vũ trụ quan qua truyền thuyết
Truyền thuyết thời Hùng Vương là tấm bản đồ tư duy vũ trụ quan độc đáo của người Việt cổ. Người xưa nghĩ về trời đất, về sự sống bằng những hình dung giàu chất thơ, trong đó Chử Đồng Tử - Tiên Dung là một trong những huyền thoại tiêu biểu nhất.
Vũ trụ của sự hóa thân và tuần hoàn
Một trong những đặc trưng căn bản nhất của vũ trụ quan người Việt cổ chính là quan niệm về sự sống như một dòng chảy liên tục, không đứt đoạn. Truyền thuyết về Trầu Cau là minh họa tuyệt đẹp cho triết lý vạn vật hữu linh – mối tình tay ba oan trái kết thúc bằng cái chết của cả ba nhân vật, nhưng từ đó sinh ra loài cây trầu, quả cau và đá vôi – biểu tượng cho sự hóa thân liên tục giữa người và vạn vật.
Qua đó, vũ trụ hiện ra như một thực thể sống động, có khả năng tiếp nhận những giá trị tinh thần của con người. Sự hóa thân này biến thiên nhiên thành một phần mở rộng của tâm hồn, của ký ức, của tình yêu.
Vũ trụ phân mảnh và giấc mơ hợp nhất
Từ sự hóa thân mang tính tình cảm cá nhân, vũ trụ quan người Việt cổ mở rộng sang hành trình kiến tạo không gian sống. Bị đày ra đảo hoang, Mai An Tiêm đã không khuất phục. Chàng cùng vợ khai khẩn đất đai, nhờ chim thần mang hạt dưa đến mà gây dựng nên cơ nghiệp giữa biển khơi.
Bên cạnh quan niệm về sự sống tuần hoàn, vũ trụ quan người Việt cổ còn được khắc họa qua cách cắt nghĩa về không gian lãnh thổ. Nếu truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ thiết lập tính hợp nhất nguyên thủy, thì những câu chuyện về sự phân chia không gian tiếp tục định hình bản đồ văn hóa – chính trị của dân tộc.
Sự phân đôi không gian trong huyền thoại Lạc Long Quân - Âu Cơ là một ẩn dụ vũ trụ quan trọng. Năm mươi người con theo cha xuống biển, năm mươi theo mẹ lên non, thiết lập hai trục không gian văn hóa cơ bản của dân tộc: miền ngược và miền xuôi.
Đến truyền thuyết Mỵ Châu - Trọng Thủy, cảm thức về không gian vũ trụ chuyển sang cung bậc bi kịch. Mỵ Châu vì tình yêu đã trao bí mật nỏ thần, làm tan vỡ không gian sống của chính mình và cả cộng đồng.
Con người kiến tạo và bảo vệ vũ trụ
Từ nền tảng vũ trụ sống động, người Việt cổ đã phác họa chân dung con người là chủ thể trung tâm, mang sứ mệnh bảo vệ, kiến tạo và thăng hoa vũ trụ. Đến Chử Đồng Tử, chân dung con người hiện lên với tầm vóc kiến tạo văn minh:
- Từ chàng trai nghèo giữa thiên nhiên, chàng cùng công chúa Tiên Dung dạy dân làm ăn
- Rồi dựng lên tòa thành nguy nga giữa đầm lầy
- Cả nhà cùng bay lên trời sau khi tòa thành biến mất
Điều này cho thấy con người có thể thăng hoa, hòa nhập vào vũ trụ ở tầng bậc cao hơn.
Đặc biệt, truyền thuyết về Bánh chưng, bánh dày đã đúc kết toàn bộ vũ trụ quan ấy bằng một biểu tượng vừa cụ thể vừa thiêng liêng. Trong cuộc thi của Lang Liêu, hình ảnh bánh chưng (hình vuông – tượng trưng cho Đất) và bánh dày (hình tròn – tượng trưng cho Trời) đã tái hiện trọn vẹn mô hình vũ trụ của người Việt cổ trong một không gian nhỏ bé nhưng đầy ý nghĩa.
Chuỗi logic xuyên suốt
Như vậy, một chuỗi logic xuyên suốt được hình thành:
- Con người hóa thân vào vũ trụ để bất tử
- Con người chiến đấu để bảo vệ trật tự vũ trụ
- Con người kiến tạo không gian sống mới
- Con người thăng hoa, hòa nhập vào vũ trụ ở tầng bậc cao hơn
Tầm quan trọng đối với dòng họ Chử
Hình tượng Chử Đồng Tử trong bài viết của Báo Công an Nhân dân được đặt trong hệ thống vũ trụ quan của người Việt cổ – là một trong những đại diện tiêu biểu cho con người kiến tạo văn minh. Từ một chàng trai nghèo không mảnh vải che thân, qua cuộc gặp với Tiên Dung, chàng đã:
- Hóa thân thành đấng thánh
- Dạy dân làm ăn
- Kiến tạo tòa thành giữa đầm lầy
- Thăng hoa lên tầng bậc vũ trụ
Đây chính là hành trình mà bất kỳ ai mang họ Chử đều có thể tự hào – một tấm gương về lòng nhân hậu, tinh thần kiến tạo và khát vọng vươn lên.
Trong gia phả số dòng họ Chử Việt Nam, hình tượng Chử Đồng Tử được lưu giữ tại chuyên mục Văn hóa – Lễ hội (thuộc chuyên đề Hiếu Đạo), là biểu tượng tâm linh cao quý nhất của dòng họ.
Về tác giả bài viết
Bài viết tổng hợp từ bài đăng trên Báo Công an Nhân dân, ngày 20/06/2026 – trong chuyên đề về cảm thức vũ trụ của người xưa trong truyền thuyết thời Hùng Vương. Toàn bộ thông tin và trích dẫn đều lấy từ bài viết gốc.
Nguồn:
- Bài báo: Báo Công an Nhân dân — 20/06/2026
- Tác giả: Hệ sinh thái truyền thông CAND
Ban biên tập hochu.vn trân trọng cảm ơn Báo Công an Nhân dân. Mọi góp ý xin gửi về mục Liên hệ.
