"Thơ và Mộng" – Vóc dáng Chử Văn Long trong 25 bài thơ chọn lọc suốt 53 năm
Bài viết về nhà thơ Chử Văn Long dựa trên cảm nhận của nhà thơ Nguyễn Thiết – người được Chử Văn Long tặng tập "Thơ và Mộng" (NXB Hội Nhà văn, 2020). Một góc nhìn riêng về hành trình thơ của một nghệ sĩ họ Chử.
Nhà thơ Nguyễn Thiết
Một tập thơ mỏng – cả giai đoạn dài
Tôi được nhà thơ Chử Văn Long tặng tập thơ "Thơ và Mộng" – thơ chọn giai đoạn 1967–2020, NXB Hội Nhà văn ấn hành năm 2020. Sinh thời, nhà thơ Xuân Diệu từng nhận ông làm em nuôi, vì thế giữa tôi và ông có mối quan hệ gần gũi.
Điều khiến tôi chú ý: thơ chọn của cả một giai đoạn dài đến 53 năm nhưng tập thơ lại rất mỏng – chỉ 25 bài với 40 trang in. Tính ra, cứ khoảng 2 năm ông chọn được 1 bài. Không sao, ít mà tinh.
Ngay lời dẫn ở đầu trang 5, nhà thơ Chử Văn Long đã dụng ý:
"Có thể nói là quá đỗi khiêm nhường. Thế nhưng thế sự vẫn ngồn ngộn."
Vóc dáng một nhà thơ "thế sự"
25 bài trong tập "Thơ và Mộng" là 25 lát cắt về những trăn trở của ông với dân tộc và thời đại, với nhân loại và nhân dân. Đọc thơ ông, người đọc nhận ra một điều: ông không viết thơ để "làm thơ" – ông viết vì lẽ phải.
Buổi sáng đi làm giữa dòng người
Một trong những bài thơ đặc sắc mở đầu tập là bài về buổi sáng đi làm giữa phố:
Tôi ra thành phố làm việc mỗi ngày Nhập vào dòng người, dòng xe bất tận, ruổi rong, bám riết Như kẻ bị đuổi săn mải miết Tôi bỗng hiểu vì sao người ta phải bọc kín những ngôi nhà Ý nghĩ vẫn bị đuổi săn Tôi ngồi trong phòng họp Giữa những tiếng lao chao Và ngoài kia thế giới Đang lửa bỏng dầu sôi…
Bài thơ về nhân loại 7 tỷ người
Khi dân số thế giới đạt 7 tỷ người, ông viết:
Nhân loại lớn sớm nay xin chào nhé Người là số đông của bảy tỷ con người Với sức mạnh dời non lấp bể Đã thay đổi được gì kiếp sống nhỏ nhoi Hay vẫn rạp mình trước miếng cơm manh áo…
Và khi đại dịch Covid-19 ập đến – ông cũng đã đặt câu hỏi về sự hủy hoại không gian sống vì "miếng cơm manh áo" – một điều mà ít nhà thơ cùng thời dám đặt ra thẳng thắn đến vậy.
"Nhìn đoàn người lìa quê xa xứ"
Bài thơ đau đớn nhất trong tập có lẽ là bài về nghịch lý "ra đi" của người Việt:
Nhìn đoàn người lìa quê xa xứ Đi gồng thuê gánh mướn khắp Tây, Đông Ai không thấy bùi ngùi thao thiết Kiếp gánh mướn làm thuê mà làm chủ núi sông
Cùng thời điểm, nhà thơ Nguyễn Thành Phong trong tập "Đêm ngồi ngã ba sông" có bài "Sao người Việt vẫn ra đi" cũng nhức nhối không kém. Hai người cùng thế hệ, cùng nỗi đau, nhưng Chử Văn Long đi xa hơn: ông không chỉ than thở, mà đặt lại câu hỏi về quyền làm chủ đất nước – một câu hỏi mà sau này nhiều thế hệ trẻ sẽ tiếp tục đặt ra.
Nghĩ về đất nước buồn vui
Bài thơ dài nhất và cũng là bài thơ trung tâm của tập mang tên "Nghĩ về đất nước buồn vui" – trong đó có những câu mà nhiều người đọc sẽ phải dừng lại:
Mỗi khi nghĩ về đất nước buồn vui Anh cứ thấy như mình đang mắc lỗi Trước trang giấy anh chưa từng gian dối Chưa từng tụng ca những xu nịnh thấp hèn Nhưng đã ngây thơ đem đặt niềm tin Vào những thứ ngây thơ cùng gian dối Mới nhận ra sự sống đã muôn đời Hết giặc giã đau thương lại kẻ khóc người cười…
…Chỉ tình người còn lại giữa bon chen Phải có ánh mắt thật trong tấm lòng rộng mở Biết tha thứ lỗi lầm biết nhìn ra thật giả Mác rượu quý nhiều khi đóng chai nước lã Kẻ rao giảng tình người lại thành kẻ bất nhân…
Và đoạn kết – khi ông đối diện trực diện với những người đồng nghiệp:
Nói như vậy các nhà thơ sẽ nhìn anh căm ghét Còn hơn lời khen cách tân đổi mới không hồn Câu chữ tối mù ngôn từ vặn vẹo Trong khi ngoài kia những cánh đồng khô héo Những dòng sông cạn kiệt từ lâu Biển đang chết như một niềm oan khuất Rừng tan hoang treo tai họa trên đầu…
Đây là bài thơ mà không phải nhà thơ nào cũng dám viết. Nó đặt câu hỏi về sự tha hóa của cả một thế hệ cầm bút – và đặt bút danh dự của nhà thơ vào thế đối đầu trực diện với chính giới mình.
Pastrenak – tiếng thở dài qua bóng tối
Một bài thơ đáng đọc khác trong tập là bài về nhà thơ Boris Pasternak (Nobel Văn học 1958, bị ép từ chối giải, mất năm 1960):
Thiên tài là một cái gì không chịu nổi Thường phải lấy tính mạng mình ra đổi Tôi nghe như tiếng thở dài Những thế kỷ đi cùng bóng tối Những mặt trời Puskin, Exenhin… Lịch sử sao mà nghiệt ngã Luôn chứa trong mình dối trá Đã ở đâu có được công bằng…
Ai nói rằng lịch sử của nhân dân Nhân dân ở nơi nào được tự tay cầm lấy Liệu đã là người cuối cùng nhận lấy nỗi đau? Ở nước Nga xa xôi mà lòng nghe buốt nhức Cùng dịu êm rừng dương đang tấu bản nhạc ngày.
Chử Văn Long viết về Pasternak như viết về chính mình – một người cầm bút biết rằng thiên tài thường phải trả giá bằng mạng sống. Và đặt câu hỏi nhức nhối: "Đã ở đâu có được công bằng?" – câu hỏi mà mãi về sau, nhiều thế hệ trí thức Việt vẫn còn đang tìm lời đáp.
Vóc dáng một nghệ sĩ họ Chử
Tự thuật của Chử Văn Long về nghề thơ cũng rất đáng suy ngẫm:
"Thơ cũng như đời có sâu, nông, cao, thấp. Có thứ thơ dễ thuộc dễ nhớ. Có thứ thơ có thể thấm đến tận cùng xương tuỷ qua những cơn đau… Thơ hay đâu chỉ vì nhớ và thuộc. Nhớ thuộc chưa chắc đã hay."
Nhà thơ Nguyễn Thiết từng nhận xét:
"Nhìn lại đời thơ Chử Văn Long thấy như anh sinh ra để hát về những buồn vui thắc thỏm đời thường, những nổ chìm phận số, để vươn lên khát vọng làm người."
Vóc dáng ấy – vóc dáng của một nhà thơ biết mình đang đứng ở đâu giữa dân tộc và thời đại – là điều mà thế hệ trẻ họ Chử hôm nay có thể tìm thấy ở tủ sách của ông nội, của cha.
Vì sao cần nhắc đến Chử Văn Long trên gia phả dòng họ?
Cộng đồng họ Chử Việt Nam hiện đang xây dựng hệ thống gia phả số, trong đó phần "Tủ sách – Tư liệu" là một trụ cột. Chử Văn Long là một trong những cây bút lớn của văn học Việt Nam đương đại mang họ Chử – và việc đưa tên ông vào tủ sách dòng họ không chỉ để tôn vinh cá nhân, mà còn để thế hệ trẻ hiểu rằng người họ Chử đã đóng góp cho văn hóa, tư tưởng Việt suốt nhiều thế hệ.
Nếu bạn là người họ Chử, đang giữ một tập thơ, một bài báo, một tư liệu về ông – xin gửi về ban biên tập hochu.vn để chúng tôi lưu trữ và bổ sung.
Về tác giả bài viết
Bài viết tổng hợp dựa trên cảm nhận của nhà thơ Nguyễn Thiết trên báo Văn hóa và Phát triển ngày 07/08/2021 về tập "Thơ và Mộng" (NXB Hội Nhà văn, 2020). Tất cả các đoạn trích dẫn thơ đều lấy nguyên văn từ bài viết gốc.
Nguồn:
- Bài báo: Báo Văn hóa và Phát triển — 07/08/2021
- Tác giả bài viết gốc: Nhà thơ Nguyễn Thiết
- Ảnh tư liệu: NXB Hội Nhà văn & gia đình nhà thơ Chử Văn Long
- Tập thơ "Thơ và Mộng": NXB Hội Nhà văn, 2020
Ban biên tập hochu.vn trân trọng cảm ơn nhà thơ Nguyễn Thiết và Báo Văn hóa và Phát triển đã cho phép tổng hợp. Mọi góp ý xin gửi về mục Liên hệ.
